و اما مولانا جلال‌الدین بلخی رومی؛ خداوندگار کلام.

چطور مولوی، مولوی شد و دریای وجودش به تلاطم افتاد و دُرفشان شد؟ 

مولوی تا پیش از برخورد با شمس یک غزالی بود. غزالی عالمی است بزرگوار. او نه‌تنها تفقد به احوال روانی و درونی داشت و با گوشه‌نشینی‌ها و انواع ریاضت‌ها، انواع مکر و حیله‌های روح آدمی را کشف و به خودشناسی رسیده بود بلکه به یک گفت‌وگوی بیرونی هم دست یافته بود. او در مدت 55 سال، کتب با ارزشی نوشت چنان‌که عده‌ای از دانشمندان بر این باورند که فلسفه بعد از غزالی دیگر قد علم نکرد. رفتار و اخلاق غزالی از نوع خوف است و از آثار او گریان بودنش را می‌توان دریافت. درست برخلاف مولوی که عرفان او خندان است و از جنس عشق.

برخورد مولوی با شمس یک برخورد فوق‌العاده و استثنایی بود. در این برخورد آنچه شمس به جلال‌الدین هدیت کرد، گوهر عشق بود. شاید خیلی از بزرگان این هدیه را گرفته باشند اما مولوی از آن رو مولوی است که این هدیه را به تن کرد و "نو" شد. خود مولوی از این نو شدن به عید تعبیر می‌کند. عیدی که زمان در آن راه نداشت. هر روز نو می‌شد و هر روز عید بود. از بند زمان رها شدن کمترین آثارش این است که عید شدن برایش امری طبیعی و جاری خواهد بود.

تا پیش از این مولوی یک سجاده نشین باوقار بود، یک عالم، یک روحانی محترم و محتشم و با معلومات، اما مولوی نبود. شخصیتی که هنوز مُتکون نشده است. شاید بتوان گفت تنها و مهم‌ترین توصیه‌ای که شمس به مولوی کرد، این بود که نگذاشت هیچ رشته علاقه‌ای برای او باقی بماند. شمس فهمید که مولوی آتشفشانی است، مسدود شده. آنچه مانع می‌شد تا مولانا خودش باشد ملاحظات فردی و اجتماعی- فرهنگی، محیطی، پرواهای دینی و زمانی بود. شمس رشته این تعلقات را از دست و پای او برداشت و یا بهتر است چنین بگوییم که او این رشته‌ها را از او نگرفت فقط عشق را به او هدیه کرد. ابتدا خانواده،  بعد کتاب و درس و افتاء و پس از آن رفتن پیش دوستان و حتی ملاحظات مذهبی را از او گرفت. شمس دریافته بود که گنجی در او است که در زیر این تعلقات نهفته و تنها با بریدن از همه چیز و همه کس می‌شود به آن گنج رسید.

مولوی هم در مثنوی به خود نهیب می‌زند که زیر این دکانی که باز کرده‌ای گنجی است؛ دکانت را ببند و به دنبال گنج برو!

پاره دوزی می‌کنی در این دکان

زیر این دکان تو پنهان دو کان    

پس مولوی دکان درس، فتوا، امام جماعت بودن، عبادات و محبوب خلق بودن و خوش پرستیژ بودن و سیر و سلوک صوفیانه و عارفانه داشتن را بست و مولوی شد. سرمست و عاشق و خندان. او بعد از 38 سال زنده بودن اما 30 سال زندگی کرد. و خلاصه تمام آنچه را یافت در یک غزل سرود. این غزل را بسیار شنیده‌اید، این بار آن را به صورت یک دیالوگ بخوانید[1]:

مولوی گفت:

مرده بدم زنده شدم گریه بدم خنده شدم                 دولت عشق آمد و من دولت پاینده شدم

دیده سیر است مرا جان دلیر است مرا                      زَهره شیر است مرا زُهره تابنده شدم

(عشق و ایمان دو چیزی است که مولوی را سیر و دلیر و تابنده کرد)

اما؛

گفت: که دیوانه نه‌ای لایق این خانه نه‌ای (شرط اول ورود به این ورطه: دست کشیدن از ملاحظات فردی اجتماعی است تو عاقلی و به چشم عقلا به تو می‌نگرند و به این‌جا راه نداری)             

مولوی: رفتم و دیوانه شدم سلسله بندنده شدم

گفت که: سرمست نه‌ای رو که از این دست نه‌ای             

مولوی: رفتم و سرمست شدم وز طرب آکنده شدم

گفت که: تو کشته نه‌ای در طرب آغشته نه‌ای          

- پیش رخ زنده کنش کشته و افکنده شدم

گفت که: تو زیرککی مست خیالی و شکی              

- گول شدم هول شدم وز همه برکنده شدم

گفت که: تو شمع شدی قبله این جمع شدی (شرط دوم: خیلی محبوبیت داری شمع این جمع شدی و خیلی‌ها به تو متوجه هستند، تو در زندان محبوبیت هستی و به مراد محبوب خود سخن می‌گویی)

- جمع نیم شمع نیم دود پراکنده شدم

گفت که: شیخی و سری پیش رو و راهبری(شیخی و رهبری این جمع را می‌کنی تو متعلق به دیگرانی)

مولوی: شیخ نیم پیش نیم امر تو را بنده شدم (مولوی درس و بحث و فتوا را هم کنار گذاشت)

گفت که با بال و پری من پر و بالت ندهم                   در هوس بال و پرش بی‌پر و پرکنده شدم

گفت مرا دولت نو راه مرو رنجه مشو                         زانک من از لطف و کرم سوی تو آینده شدم

گفت مرا عشق کهن از بر ما نقل مکن                      گفتم آری نکنم ساکن و باشنده شدم

چشمه خورشید تویی سایه گه بید منم                    چونک زدی بر سر من پست و گدازنده شدم

مولوی: تابش جان یافت دلم وا شد و بشکافت دلم      اطلس نو بافت دلم دشمن این ژنده شدم

صورت جان وقت سحر لاف همی ‌زد ز بطر                  بنده و خربنده بدم شاه و خداونده شدم

شکر کند کاغذ تو از شکر بی‌حد تو                           کمد او در بر من با وی ماننده شدم

شکر کند خاک دژم از فلک و چرخ به خم                    کز نظر وگردش او نورپذیرنده شدم

شکر کند چرخ فلک از ملک و ملک و ملک                  کز کرم و بخشش او روشن بخشنده شدم

شکر کند عارف حق کز همه بردیم سبق                    بر زبر هفت طبق اختر رخشنده شدم

زهره بدم ماه شدم چرخ دو صد تاه شدم                    یوسف بودم ز کنون یوسف زاینده شدم

از توام ای شهره قمر در من و در خود بنگر                   کز اثر خنده تو گلشن خندنده شدم

باش چو شطرنج روان خامش و خود جمله زبان           کز رخ آن شاه جهان فرخ و فرخنده شدم

[1] . برای نمونه چند بیت نوشته شده، بقیه را خودتان بسازید.